Kiedy rozpoczęła się repatriacja Polaków, wileńskie benedyktynki postanowiły podzielić się na dwie grupy: jedna pozostała w Wilnie i po zamknięciu kościoła św. Katarzyny w 1948 roku kontynuowała życie zakonne w podziemiu; druga grupa opuściła Wilno w 1946 roku i osiedliła się w opuszczonym klasztorze w Żarnowcu, na północy Polski.
W przededniu II wojny światowej w ścianie kościoła św. Katarzyny wmurowano skarbiec z imponującymi dziełami złotniczymi, a po wojnie część obrazów i sprzętów liturgicznych wywieziono do Polski.
Podczas repatriacji zakonnice wywiozły do Polski cztery skrzynie rękopisów, dwie skrzynie starodruków i ponad 20 obrazów, tkaniny liturgiczne i pisma. Trudno ustalić dokładną listę wywiezionych cennych rzeczy, ponieważ część mienia została przewieziona nielegalnie. Wśród rzeczy osobistych benedyktynki ukryły nie tylko habity, ale także fotografie o wartości historycznej. Aby zapewnić sobie środki do życia w nowym miejscu, przewiozły srebro przekazane klasztorowi jako posag: sztućce, naczynia. Wileńskie relikwiarze, które trafiły do Żarnowca, mogły być ukryte w skrzyniach wśród książek, które przekazano instytucji odpowiedzialnej za transport wartościowych rzeczy. Znaczna część tych dzieł przetrwała i do dziś przechowywana jest w klasztorze benedyktynek w Żarnowcu.
Podczas eksponowanej w latach 2024–2025 w Muzeum Dziedzictwa Kościelnego wystawy „Było i jest. Dzieje benedyktynek wileńskich” prezentowano losy wileńskich benedyktynek i dziedzictwa klasztornego, które przetrwało na Litwie. Sukces wystawy zachęcił do poszukiwań dóbr benedyktynek wileńskich, które trafiły do Polski, i do zwrócenia miastu nieznanego dotąd fragmentu jego historii.
Podczas badań w archiwach warszawskich odkryto spisy obrazów wywiezionych przez benedyktynki. Chociaż opisy obrazów sporządzono nieprofesjonalnie i niedokładnie, podczas ekspedycji naukowej do klasztoru benedyktynek w Żarnowcu udało się zidentyfikować niektóre z nich. Po prawie 80 latach zapomnienia odkryto również obrazy z XVI–XVIII wieku, które niegdyś zdobiły klasztor benedyktynek w Wilnie.
„Nie wszystkie obrazy odpowiadały nazwom podanym w listach. Na przykład jedno z dzieł zostało opisane jako „Matka Boska z Dzieciątkiem i sukienką na tle ultramaryny, typ Matki Boskiej Ostrobramskiej”. Nie znaleźliśmy płótna o takiej nazwie, ale przykuł naszą uwagę obraz Matki Boskiej w sukience na czarnym tle, który wisiał w sali kapitulnej klasztoru, gdzie urządziliśmy „studio fotograficzne”. Dopiero po zdjęciu go i naświetleniu pod odpowiednim kątem okazało się, że jasny ultramarynowy kolor, o którym mowa w opisie, był ukryty pod warstwą czarnej farby” – powiedziała cytowana w komunikacie dr Laura Petrauskaitė.
„Niektóre obrazy, które wisiały w refektarzu, celach i korytarzach klasztoru, zostały zidentyfikowane po naklejkach na odwrocie. Obrazy przewożone „oficjalnie” zostały przekazane Muzeum Narodowemu w Warszawie na przechowanie, na mocy prawa depozytu, w ręce jego dyrektora Stanisława Lorentza, byłego konserwatora zabytków kultury Wileńszczyzny. W muzeum nadano im numery depozytowe, a dzieła oznaczono nalepkami. Benedyktynki odzyskały swoje obrazy z Warszawy dopiero rok później, w 1947 roku” – opowiada Karolina Koroliova-Barkova.
To wyjątkowe odkrycie ma duże znaczenie dla historii Wilna, a także dla szerszych badań nad historią klasztorów. Podczas tej ekspedycji litewscy badacze zidentyfikowali i opisali 69 wileńskich dzieł sztuki, obrazów z portretami przeoryszy, kompletów szat liturgicznych haftowanych złotą nicią z kościoła św. Katarzyny itp. Przebadano również bogate dziedzictwo dokumentalne benedyktynek wileńskich: umowy z architektami, ludwisarzami, fotografie klasztoru i jego ogrodu. Aby udostępnić szerokiej publiczności skarby odkryte w Żarnowcu, najważniejsze dzieła zostały zdigitalizowane i sfotografowane przez profesjonalnych fotografów, a następnie przygotowane do upowszechnienia.
Z inicjatywy Muzeum Dziedzictwa Kościelnego, przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Samorządu m. Wilna, rozproszone dziedzictwo klasztorne zostaje połączone w całość: wirtualna galeria na stronie internetowej Muzeum Dziedzictwa Kościelnego prezentuje dzieła benedyktynek, przechowywane w Żarnowcu i Wilnie.
Kwestia zachowania dziedzictwa wileńskiego połączyła Muzeum Dziedzictwa Kościelnego i Klasztor Sióstr Benedyktynek w Żarnowcu. Kontakt, nawiązany niegdyś przez dr. Liudasa Jovaišę i dr. Sigitę Maslauskaitė-Mažylienė, a następnie rozwijany przez muzeum, przerodził się w szczerą przyjaźń, która ujawniła mało zbadane losy wileńskich skarbów. Istnieje nadzieja, że projekt ten zachęci do dalszej współpracy między instytucjami litewskimi i polskimi oraz zwróci uwagę na potrzebę dbania o wspólne dziedzictwo obu krajów.
Badania i materiały zebrane podczas ekspedycji zostaną w najbliższych latach zaprezentowane w publikacji poświęconej wywiezionemu dziedzictwu kościoła św. Katarzyny i benedyktynek.
Galerię wirtualną można obejrzeć na stronie internetowej Muzeum Dziedzictwa Kościelnego www.bpmuziejus.lt, w dziale „Apie muziejų” („O muzeum”).
Na podst. bpmuziejus.lt
