Cele i płaszczyzny działalności
Celem działalności Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych jest wczesne zapobieganie konfliktom poprzez identyfikowanie i łagodzenie napięć związanych z kwestiami mniejszości narodowych. Komisarz prowadzi działania z zakresu dyplomacji prewencyjnej, wspiera dialog między państwami i społecznościami oraz przedstawia rekomendacje służące wzmacnianiu spójności społecznej i stabilności.
Na agendzie wizyty Christopha Kampa, któremu, m. in. towarzyszyła dr Elżbieta Kuzborska-Pacha, starsza doradczyni prawna Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych, znalazły się takie tematy, jak prawa mniejszości narodowych, bezpieczeństwo informacyjne i integracja społeczna na Litwie, z uwzględnieniem działań i roli przedstawicieli i mediów mniejszości narodowych w budowaniu społecznej odporności oraz integracji. Tematy te określiły płaszczyzny poszczególnych spotkań Wysokiego Komisarza.
Spotkanie z polską społecznością
18 maja, w poniedziałek, w Domu Kultury Polskiej w Wilnie miało miejsce nieformalne spotkanie Wysokiego Komisarza, któremu towarzyszyli dr Elżbieta Kuzborska-Pacha oraz Czeslaw Walek (działacz, prawnik pochodzenia polskiego z Czech), z przedstawicielami mniejszości polskiej. Polską społeczność reprezentowali: prezes Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna” Krystyna Dzierżyńska, prezes Stowarzyszenia Polaków Prawników na Litwie, radny Samorządu m. Wilna z ramienia AWPL-ZChR Grzegorz Sakson (członek Rady ds. Mniejszości Narodowych), sekretarz Związku Polaków na Litwie, radna Samorządu Rejonu Trockiego z ramienia AWPL-ZChR Teresa Sołowjowa, wiceprezes Wileńskiego Oddziału Miejskiego ZPL, radna Samorządu m. Wilna z ramienia AWPL-ZChR Krystyna Zimińska, dyrektor DKP Artur Ludkowski, st. specjalista wydziału oświaty Samorządu Rejonu Wileńskiego Renata Cytacka oraz dziennikarze: Edyta Maksymowicz, Walenty Wojniłlo (członek Rady ds. Mniejszości Narodowych) oraz niżej podpisana.
Zagajając rozmowę Christophe Kamp przedstawił obecnym cele oraz rolę działalności Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych, podkreślając rolę integracji mniejszości narodowych oraz poznanie z autopsji sytuacji mniejszości narodowych w danym kraju, czemu mają służyć zaplanowane spotkania, wizyty, udział w odbywających się wydarzeniach. (Warto odnotować, że obok spotkań na najwyższym szczeblu, Wysoki Komisarz miał, m. in. wizyty na Uniwersytecie Wileńskim i w Szkole Początkowej na Antokolu w Wilnie).
Zwracając się do obecnych przedstawicieli społeczności polskiej Christophe Kamp podkreślił, że interesuje go kondycja społeczności polskiej na Litwie, to, na czym skupia ona swoją uwagę w działalności i co osiąga w jej ramach, jakie aktywności podejmuje.
Zabierając głos w trakcie spotkania jego uczestnicy zapoznali gościa z działalnością sztandarowej organizacji społeczności polskiej na Litwie – Związkiem Polaków na Litwie, przedstawiając zarówno zasady, strukturę, geografię jego działalności, jak i podstawowe cele i zadania, priorytetowe kierunki działań, służące rozwojowi społeczności najliczniejszej mniejszości narodowej na Litwie, zachowaniu tożsamości narodowej, pielęgnowaniu pamięci historycznej, języka ojczystego, kultury i tradycji.
Zaprezentowana została też rozległa działalność Domu Kultury Polskiej w Wilnie i jego rola w życiu polskiej diaspory.
Najwięcej uwagi uczestnicy spotkania poświęcili kwestiom szkolnictwa w ojczystym języku polskim, przedstawiając Wysokiemu Komisarzowi całościowy obraz jego funkcjonowania w litewskim państwowym systemie oświaty. Mówiono o nurtujących problemach, m. in. takich jak nauczanie według ujednoliconego programu języka litewskiego przy braku odpowiednio przygotowanych nauczycieli, metodyki nauczania, jedynie zwiększając ilość godzin; wydawanie podręczników w języku polskim; kształcenie nauczycieli dla polskich szkół; kryteria zachowania sieci szkół i formowanie grup przedszkolnych z polskim językiem nauczania. Poświęcono też uwagę tematowi publicznego używania języka polskiego, umieszczania nazw topograficznych w języku polskim na terenach zwarcie zamieszkałych przez polską mniejszość; dostępności informacji w języku mniejszości, finansowaniu mediów.
Poruszono również kwestie dialogu pomiędzy tzw. „większością” i mniejszością polską na Litwie; sprawę postrzegania i interpretowania zarówno wspólnej historii, jak i współczesnych realiów, dostrzegania i akceptowania mniejszości oraz kształtowania jej pozytywnego wizerunku. Mówiono o istnieniu braku woli politycznej w rozwiązywaniu problemów i budowaniu odpowiadających standardom europejskim relacji.
W trakcie omawiania problemów oświaty Christophe Kamp zaciekawił się tym, czy istnieje oddzielna metodologia nauczania w szkołach polskich. Zauważył również potrzebę integracji we wszystkich sferach działalności.
W końcówce spotkania Wysoki Komisach OBWE ds. Mniejszości Narodowych podziękował jego uczestnikom za otwartość i tak szerokie naświetlenie istniejącej sytuacji oraz wyraźne wyartykułowanie problemów. Jak powiedział, sądzi, że dialog jest bardzo ważny i wyraził zdanie, że w tym zakresie może się zaangażować, by zachęcić władze do zastosowania potrzebnych rozwiązań w sprawach problemowych i do promowania pozytywnego klimatu. Christophe Kamp odnotował, że w Wilnie będzie miał dużo spotkań i że kontakt z władzami jest pozytywny i będzie mógł im zinterpretować to, co usłyszał i przedstawić swoje możliwości.
Wysoki Komisarz OBWE spotkał się także tego dnia z zespołem TVP Wilno. Podczas spotkania, m. in. mówiono o roli mediów mniejszości narodowych w budowaniu społecznej odporności oraz integracji.
W ministerstwie sprawiedliwości - o prawach mniejszości narodowych
W toku oficjalnej wizyty na Litwie Wysoki Komisarz OBWE ds. Mniejszości Narodowych, ambasador Christophe Kamp spotkał się z przedstawicielami władz Litwy i parlamentarzystami. M. in. w agendzie znalazło się spotkanie z posłanką na Sejm RL z ramienia AWPL-ZChR, minister sprawiedliwości Ritą Tamašunienė. Jak podał resort, podczas spotkania omówiono sytuację mniejszości narodowych na Litwie, postępy w regulacjach prawnych oraz dalsze działania na rzecz wzmocnienia ochrony praw mniejszości.
Jak wynika z komunikatu, minister zaznaczyła, że lepsza ochrona praw mniejszości narodowych jest jednym z priorytetów obecnego rządu, dlatego powołano grupę roboczą, w skład której weszli przedstawiciele różnych instytucji, organizacji mniejszości i środowiska naukowego, a jej celem jest doskonalenie przepisów Ustawy o mniejszościach narodowych.
Podczas spotkania poruszono również kwestie pisowni imion i nazwisk. Od 1 maja 2022 r. imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej niebędących Litwinami oraz ich dzieci mogą być zapisywane w dokumentach alfabetem łacińskim, ale bez znaków diakrytycznych. W ciągu ostatnich czterech lat Ministerstwo Sprawiedliwości zezwoliło 444 obywatelom Republiki Litewskiej niebędącym Litwinami i ich dzieciom na zmianę imion i nazwisk poprzez zapis alfabetem łacińskim.
Minister sprawiedliwości podkreśliła, że poszanowanie tożsamości narodowej i praw człowieka jest integralną częścią nowoczesnego i otwartego państwa.
– Litwa jest krajem, w którym każdy powinien czuć się szanowany i widoczny – niezależnie od pochodzenia narodowego. Prawa mniejszości narodowych są nie tylko formalną realizacją zobowiązań międzynarodowych, ale także wyrazem naszej dojrzałej demokracji. Imię i nazwisko są istotnym elementem tożsamości człowieka, dlatego możliwość zapisania ich w oryginalnej formie jest ważnym wyrazem szacunku dla jego godności, historii rodzinnej i tożsamości kulturowej – powiedziała Rita Tamašunienė.
Poza tym Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało i poddało konsultacjom społecznym projekt ustawy dotyczącej zapisu imion i nazwisk w dokumentach alfabetem łacińskim z użyciem znaków diakrytycznych.
Pod koniec 2024 r. Sejm Republiki Litewskiej przyjął Ustawę o mniejszościach narodowych, która weszła w życie 1 stycznia 2025 r. Ustawa ta stanowi częściowe wdrożenie Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych i przyczynia się do wykonania rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy, przedstawionych w 2025 r.
Nowa ustawa zawiera pojęcie mniejszości narodowej, a kryterium obywatelstwa Republiki Litewskiej pozwala na wyraźne rozróżnienie między polityką wobec mniejszości narodowych a polityką migracyjną. Określone zostały również inne kryteria statusu mniejszości narodowej, takie jak długotrwałe, silne i trwałe więzi z Republiką Litewską. Sformułowano też główne zasady polityki wobec mniejszości narodowych, warunki realizacji praw osób należących do mniejszości narodowych oraz zakres obowiązków instytucji państwowych.
Ustawa reguluje również kwestie reprezentacji mniejszości narodowych – określa status instytucji reprezentującej interesy mniejszości narodowych – Rady Mniejszości Narodowych.
Rita Tamašunienė zaznaczyła, że Ministerstwo Sprawiedliwości konsekwentnie dąży do poprawy regulacji prawnych, aby obywatele Litwy należący do mniejszości narodowych mogli w pełni korzystać ze swoich praw, zachować swój język, kulturę i tradycje, a jednocześnie wzmacniać spójność społeczną i wzajemne zaufanie, gdyż sytuacja mniejszości narodowych jest ważnym wskaźnikiem poziomu demokracji.
Wysoki Komisarz OBWE ds. mniejszości narodowych Christophe Kamp wyraził uznanie dla pracy grupy roboczej ds. Ustawy o mniejszościach narodowych i podkreślił, że skuteczne jej wdrożenie będzie miało kluczowe znaczenie dla wzmocnienia spójności społecznej.
Według Tamašunienė, dla przedstawicieli mniejszości narodowych niezwykle ważne jest zachowanie tożsamości, pielęgnowanie tradycyjnych wartości i podtrzymywanie tożsamości kulturowej, dlatego realizując prawo do edukacji, należy zwrócić szczególną uwagę na kwestię kształcenia mniejszości narodowych. Ważna jest również dostępność usług publicznych w wielojęzycznych samorządach w językach mniejszości narodowych.
Dzień Wspólnot Narodowych I towarzyszące mu wydarzenia
W środę w siedzibie Departamentu Mniejszości Narodowych przy rządzie RL Wysoki Komisarz OBWE ds. Mniejszości Narodowych miał spotkanie z przedstawicielami wspólnot mniejszości narodowych oraz wziął udział w odznaczeniu Dnia Wspólnot Narodowych w Sejmie RL. Uczestniczył również w Międzynarodowym Forum Integracji i Inkluzji „iN’26” z udziałem przedstawicieli wspólnot narodowych, środowisk naukowych, mediów, organizacji pozarządowych oraz instytucji państwowych i samorządowych, podczas którego zabierał głos.
Janina Lisiewicz
Nasza Gazeta nr 11 (1565)
