Odzyskane obiekty zostały przekazane 17 czerwca podczas Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. W uroczystości przekazania wzięła udział Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego.
– W grudniu ubiegłego roku, w trakcie polsko-niemieckich konsultacji międzynarodowych, nastąpiło nowe historyczne otwarcie w obszarze restytucji dóbr kultury. W wyniku tego otwarcia do Polski wróciły niezwykle cenne polsko-krzyżackie dokumenty i fragment średniowiecznej rzeźby z południowej ściany kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku. To był nowy początek, a dziś jest jego kontynuacja. Do Polski wracają obiekty olbrzymiej wagi, bezcenne dla polskiej kultury i polskiej tożsamości, zrabowane podczas II wojny światowej. To średniowieczny rękopis z zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia”, który jest jednym z najstarszych religijnych utworów liryki polsko-łacińskiej, oraz pierścień, który według przekazów źródłowych należał do Zygmunta I Starego, wydobyty w 1791 r. z grobu królewskiego w Katedrze na Wawelu przez Tadeusza Czackiego – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego podczas uroczystości przekazania.
– Dziękuję naszym niemieckim partnerom za zaangażowanie w proces zwrotu tych bezcennych artefaktów i realizację deklaracji złożonej w trakcie konsultacji międzyrządowych. Przejawem i dowodem naszej dobrej współpracy jest również działalność polsko-niemieckiej grupy roboczej ds. zwrotów dóbr kultury, która po raz trzeci spotkała się 5 maja w Warszawie – dodała.
Fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem „Gaude Mater Polonia”
Co zawiera odnaleziony rękopis i skąd pochodzi?
„Gaude Mater Polonia” (Raduj się, matko Polsko) jest XIII-wiecznym hymnem ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa (1030-1079), skomponowanym do słów Wincentego z Kielczy (ur. ok. 1200). Jako jeden z najstarszych religijnych utworów liryki polsko-łacińskiej ma ogromne znaczenie dla kultury polskiej, ponieważ zawiera nieznany przekaz „Gaude Mater Polonia”. Na kartach znajduje się znacząca część tekstu tego hymnu, jak również znany wyłącznie z późniejszych rękopisów hymn „Gratuletur ecclesia oua meli praeconia”.
Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin fragment powstał prawdopodobnie ok. drugiej albo trzeciej ćwierci XIV wieku. Obejmuje sześć pergaminowych kart, pochodzących z dawnego późnośredniowiecznego kodeksu liturgicznego, zawierającego tekst oraz zapis muzyczny hymnu „Gaude Mater Polonia”. Na kartach 1r oraz 4v zachowały się przedwojenne pieczątki Biblioteki Seminaryjnej w Płocku („BIBLIOTHECA SEMINARII PLOCENSIS”).
Poznaj historię zbiorów Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku
Biblioteka Seminarium Duchownego w Płocku należy do jednej z najważniejszych historycznych bibliotek kościelnych w Polsce. Do 1939 roku posiadała niezwykle cenną kolekcję ponad 100 średniowiecznych kodeksów rękopiśmiennych i 422 inkunabułów. Wśród nich m.in. XII-wieczną Biblię płocką, Księgę chórową płocką z lat 1360-1370, Graduał Świętosława z Wilkowa z 1365 r., zawierający najstarszą znaną polską pieśń wielkanocną oraz Księgę objawień, pochodzącą z ok. 1400 r. Wiele rękopisów, które weszły w skład płockiej biblioteki katedralnej, sporządzono w miejscowym skryptorium. W 1939 roku, w związku z decyzją o wykorzystaniu budynku seminarium jako kwatery dowództwa władz okupacyjnych, Niemcy podjęli decyzję o wywozie zasobów biblioteki, m.in. cennych rękopisów i inkunabułów. Zgodnie z przekazami przewieziono je do stacji kolejowej w Sierpcu, a następnie koleją do Królewca. Najprawdopodobniej w ten sposób wywieziony został również fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem „Gaude Mater Polonia”. Po grabieży wojennej rękopis znalazł się w zbiorach Staatsbibliothek zu Berlin.
W 1978 roku do Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku powróciła XII-wieczna Biblia płocka (zwrócona przez Uniwersytet w Getyndze), zaś w 2015 roku – XII-wieczny Pontyfikał płocki (z Bawarskiej Biblioteki Państwowej) oraz kilkanaście kart, które są częścią średniowiecznego kopiariusza z Płocka (z Biblioteki Uniwersyteckiej w Jenie).
Odzyskanie rękopisu
Rękopis został zidentyfikowany w 2023 roku i opisany przez dr. Pawła Figurskiego, adiunkta w Zakładzie Muzykologii w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, jako nieznane dotąd świadectwo tekstu średniowiecznego hymnu „Gaude Mater Polonia”. Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin fragment zawiera warianty tekstowe odmienne od najstarszego kompletnego przekazu znanego z antyfonarza kieleckiego, w związku z czym jest najprawdopodobniej najstarszą zachowaną notacją tego hymnu. Obiekt posiada szczególną wartość źródłową dla badań nad historią polskiej kultury średniowiecznej, liturgii oraz muzyki.
Pierścień króla Zygmunta I Starego
Skąd pochodzi odnaleziony pierścień?
Pierścień, należący wg przekazów źródłowych do króla Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów (na tronie polskim od 1507 do 1548 roku), wydobył w 1791 roku z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu Tadeusz Czacki – polski historyk, współzałożyciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Komisji Skarbu Koronnego z ramienia Sejmu Rzeczypospolitej. Jego celem było zabezpieczenie klejnotów królewskich, których ogromna część została zrabowana przez wojska pruskie w 1795 roku. Pierścień został wyjęty z królewskiego grobu wraz z innymi kosztownościami, m.in. krzyżykiem na złotym łańcuchu, zegarkiem w kształcie krzyża, ułamkiem złotym z cyfrą Zygmunta I oraz imieniem Bony oraz krzyżykiem brylantowym Anny Jagiellonki (królowej Polski od 1575 roku).
Przedmioty zostały przekazane księżnej Izabeli Czartoryskiej (1746-1835), kolekcjonerce i fundatorce pierwszego polskiego muzeum historycznego – Świątyni Sybilli w Puławach, najprawdopodobniej po 1796 roku, kiedy wojska pruskie wycofały się z Krakowa, a miasto zajęły wojska austriackie. Księżna zdeponowała otrzymane klejnoty w hebanowej skrzyni, nazywanej Szkatułą Królewską, przechowywanej w Świątyni Sybili. W 1876 roku, z inicjatywy księcia Władysława Czartoryskiego (1828-1894), nastąpiło otwarcie Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Szkatuła, po przewiezieniu do Krakowa, była wyłączona z inwentarza muzealnego i stanowiła rodzaj depozytu narodowego pod opieką Czartoryskich. Przechowywano ją w muzealnym magazynie i konsekwentnie uzupełniano o nowe odnalezione pamiątki po polskich monarchach.
Poznaj wojenne losy kolekcji Muzeum Książąt Czartoryskich
W lipcu 1939 roku dyrektor Muzeum Książąt Czartoryskich gen. Marian Kukiel (1885-1973) zdecydował o wysłaniu niektórych obiektów muzealnych do pałacu Czartoryskich w Sieniawie, na południowym wschodzie Polski (obecnie woj. podkarpackie), co miało uchronić je przed grabieżą w przypadku ataku Niemiec na Polskę. Najcenniejsze dzieła, w tym m.in. Szkatuła Królewska, zostały przewiezione pod koniec sierpnia 1939 roku, a następnie zamurowane w oficynie pałacu w Sieniawie. Jednak już w połowie września do miejscowości wkroczyły wojska niemieckie, które zajęły pałac i rozgrabiły najkosztowniejsze przedmioty. Najprawdopodobniej wtedy łupem okupanta padły pamiątki po polskich królach, w tym złoty pierścień Zygmunta I. Do zbiorów Schmuckmuseum Pforzheim (Niemcy) pierścień trafił w wyniku zakupu w 1963 roku.
Odnalezienie pierścienia
Informację o odkryciu w zbiorach Schmuckmuseum Pforzheim zaginionego pierścienia Zygmunta I Starego (diament, złoto, kamień szlifowany obustronnie, oprawiony) opublikowała dr Ewa Letkiewicz, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów”. Zgromadzona dokumentacja dotycząca pochodzenia pierścienia, a następnie jego oględziny przeprowadzone w 2022 roku przez polskich ekspertów oraz sporządzona na ich podstawie opinia (analiza tożsamości) potwierdziły, że jest to polska strata wojenna.
W marcu 2023 roku stronie niemieckiej został przekazany wniosek restytucyjny, który dał początek rozmowom na temat zwrotu zabytku. 12 maja 2026 roku Rada Miasta Pforzheim podjęła uchwałę o zwrocie pierścienia do Polski. Zabytek wróci do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Eksponaty kolejowe z przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie
Skąd pochodzą odzyskane eksponaty?
11 miniaturowych eksponatów kolejowych pochodzi z kolekcji Muzeum Kolejowego w Warszawie, które funkcjonowało od 1928 roku. W zbiorach Muzeum znajdowały się eksponaty Wystawy Komunikacyjnej, która odbyła się w 1927 roku we Lwowie, oraz modele zgromadzone przez ówczesne Ministerstwo Komunikacji.
W grudniu 1938 roku Muzeum Kolejowe przekształcono w Muzeum Komunikacji. Do wybuchu II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tys. eksponatów, w tym prawie 400 modeli, 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz 8 tys. książek.
Odnalezienie eksponatów
W drugiej dekadzie XX w. o obiektach pochodzących z przedwojennego Muzeum Komunikacji eksponowanych na wystawie w Deutsches Technikmuseum w Berlinie pisali Zbigniew Tucholski oraz Robert Kola, który w artykule pt. „Polonica z warszawskiego Muzeum Komunikacji w Berlinie” zidentyfikował część eksponatów. W 2024 roku pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów na stronie lostart.de. Siedem z nich wywieziono jesienią 1940 roku, pozostałe – w okresie pomiędzy 1940 a 1945 rokiem.
Odzyskane obiekty trafią do Stacji Muzeum w Warszawie, kontynuującej ideę gromadzenia zbiorów kolejowych przedwojennego Muzeum Komunikacji.
Działania restytucyjne Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Obecnie resort kultury prowadzi ponad 200 postępowań restytucyjnych w 22 krajach. Od 2008 roku do Polski powróciło 915 utraconych dóbr kultury z 14 krajów. Od początku 2026 odzyskano 32 obiekty.
Dowiedz się więcej
„Historyczny dzień!” – nowy etap polsko-niemieckich relacji w obszarze restytucji dóbr kultury
Na podst. MKiDN
