Nagroda „Kustosz Pamięci Narodowej”, ustanowiona z inicjatywy prof. Janusza Kurtyki w 2002 roku, to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień przyznawanych przez Instytut Pamięci Narodowej. Stanowi wyraz uznania dla tych, którzy z oddaniem i konsekwencją strzegą pamięci o historii najnowszej Polski. Uhonorowane tym wyróżnieniem osoby i instytucje podjęły się trudu przekazywania prawdy o wydarzeniach, postaciach i wartościach współtworzących nasze narodowe dziedzictwo. Działają tym samym w sposób zbieżny z celami Instytutu Pamięci Narodowej. Ich działalność – często cicha, prowadzona z dala od rozgłosu i poklasku – ma fundamentalne znaczenie dla budowania świadomości historycznej kolejnych pokoleń.
W 2026 roku uhonorowani zostali:
Anna Datkowska – varsavianistka, opiekunka miejsc pamięci, badaczka historii warszawskiej Pragi w okresie stalinowskim. Osoba niezwykle zaangażowana w ochronę dziedzictwa narodowego oraz upamiętnianie historii powojennej Polski. Jako założycielka i przedstawicielka Stowarzyszenia Kolekcjonerzy Czasu od lat prowadzi działania na rzecz zachowania miejsc związanych z działalnością aparatu represji, przyczyniając się do ich ocalenia i udostępnienia społeczeństwu. Aktywnie uczestniczy w odkrywaniu, zabezpieczaniu oraz popularyzowaniu historycznych świadectw, łącząc działalność społeczną, badawczą i edukacyjną.
Jerzy Kropiwnicki – wybitnie zasłużony dla życia publicznego oraz kształtowania polityki historycznej w Polsce. Jego wieloletnia działalność, zarówno na szczeblu samorządowym, jak i ogólnokrajowym, przyczyniła się do przywracania pamięci o kluczowych wydarzeniach i bohaterach naszej historii. Inicjator licznych upamiętnień, działań edukacyjnych oraz projektów o znaczeniu społecznym i narodowym, znany jest również z konsekwentnego zaangażowania w pielęgnowanie tradycji i tożsamości historycznej.
prof. dr hab. Wiesław Jan Wysocki – wybitny historyk, nauczyciel akademicki oraz działacz społeczny, który od wielu lat konsekwentnie łączy działalność naukową z zaangażowaniem w życie publiczne. Jego dorobek naukowy obejmujący pionierskie publikacje stanowi ważny element historycznego dyskursu, a praca dydaktyczna oraz aktywność na rzecz upamiętniania najważniejszych wydarzeń i postaci w historii Polski znacząco przyczyniły się do popularyzacji dziejów postaci takich jak rotmistrz Pilecki i generał Fieldorf „Nil”.
Stowarzyszenie Parafiada im. św. Józefa Kalasancjusza – organizacja, która od niemal dwudziestu lat w sposób konsekwentny i zaangażowany realizuje misję upamiętniania ofiar Zbrodni Katyńskiej oraz popularyzowania wiedzy o tym tragicznym rozdziale historii Polski. Stowarzyszenie prowadzi szeroko zakrojone działania o charakterze zarówno symbolicznym, jak i edukacyjnym, angażując w nie społeczności lokalne, młodzież oraz środowiska w kraju i za granicą. Jego inicjatywy przyczyniają się do budowania żywej pamięci historycznej oraz kształtowania postaw obywatelskich kolejnych pokoleń.
nagroda post mortem: śp. Wanda Kiedrzyńska – wybitna historyk, archiwistka oraz była więźniarka niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, która swoje życie poświęciła dokumentowaniu i badaniu historii największego niemieckiego obozu koncentracyjnego dla kobiet oraz walce o zachowanie pamięci o jego ofiarach, w szczególności o kobietach poddawanych pseudomedycznym eksperymentom (nagrodę odebrały Hanna Nowakowska i Bogna Neumann).
Statuetki wręczyli zastępcy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski i dr Mateusz Szpytma. Do uczestników uroczystości list skierował Prezydent RP Karol Nawrocki. Przypomniał, że:
– Narody, które tracą pamięć, tracą życie. Maksyma ta, najczęściej przypisywana marszałkowi Ferdynandowi Fochowi, wskazuje na kontekst, w jakim należy rozpatrywać misję Instytutu Pamięci Narodowej oraz dokonania laureatów nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. Nigdy dość podkreślania, że brak dbałości o zachowanie i ciągłość wiedzy historycznej w całej jej złożoności, z uwzględnieniem wpływu, jaki on wywierał na bieżące spory polityczne i światopoglądowe, zawsze przynosi złe owoce.
Zwracając się do laureatów, Prezydent RP podkreślił:
– Jako Kustosze Pamięci Narodowej w istocie chronią Państwo fundamenty pomyślnego bytu Polski i Polaków. Poświęcając wiele uwagi przeszłości, służą Państwo dobrej przyszłości naszej wspólnoty.
Słowa do uczestników uroczystości skierował także wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz. Minister obrony narodowej napisał m.in.
– Tytuł Kustosza Pamięci Narodowej ma wymiar szczególny. Otrzymują go ludzie będący strażnikami i opiekunami pamięci, osoby, które nie pozwalają zatrzeć się śladom historii. Pielęgnują prawdę o przeszłości i przekazują ją następnym pokoleniom. Dzięki Państwa zaangażowaniu historia pozostaje żywą częścią naszej wspólnoty, źródłem wiedzy, poczucia tożsamości i inspiracji.
Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podziękował laureatom za ich zaangażowanie. Podkreślił, że dbałość o polskie dziedzictwo to wspólna misja i dzieło Instytutu Pamięci Narodowej oraz Kustoszy Pamięci Narodowej.
– Patrzymy na dzieje jako na sztafetę pokoleń. Wśród Państwa są przecież uczestnicy i świadkowie wydarzeń historycznych. Są osoby, które kształtowały historię i walczyły o wolną oraz niepodległą Polskę. Jest też młode pokolenie – ludzie, którzy też w sobie czują polskość, polskiego ducha i uznają, że tę polskość należy nieść dalej. (…) Nagradzając Państwa, nie tylko honorujemy Waszą dotychczasową działalność, ale prosimy o to, aby ona nie ustawała.
W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele władz państwowych, instytucji kultury, środowisk patriotycznych, wojska, członkowie Kapituły Nagrody, Kolegium IPN.
Źródło: IPN
