Jedna z największych powodzi na Niemnie miała miejsce w 1946 roku w Kownie. Podczas tej powodzi ulice kowieńskiej starówki zamieniły się w rzeki, woda zalała pierwsze piętra domów, a żywioł pochłonął ponad sto ofiar śmiertelnych.
„Często uważa się, że zmiany klimatyczne powinny łagodzić powodzie, ale rzeczywistość jest inna – zjawiska ekstremalne tylko się nasilają. Nagłe wahania temperatury powietrza i ulewne deszcze zwiększają intensywność powodzi. Nasze badania pokazują, że powodzie spowodowane przez krę lodową mogą stworzyć niezwykle niebezpieczne sytuacje w ciągu najbliższych dwudziestu lat. Poważne powodzie miały miejsce dość dawno temu, więc zapomnieliśmy, jak potężny i niszczycielski to żywioła” – powiedziała cytowana w komunikacie dr Jūratė Kriaučiūnienė, gł. badaczka w Laboratorium Hydrologii Litewskiego Instytutu Energetyki.
Według niej, już dziś należy rozpocząć przygotowania do sytuacji ekstremalnych.
Opracowano nową metodologię
Naukowcy z Litwy i Łotwy zrealizowali wspólny projekt „ICEREG – Zarządzanie ryzykiem powodzi zatorowych w regionach Łotwy i Litwy w obliczu zmian klimatu”. Projekt ten, koordynowany przez Łotewskie Centrum Środowiska, Geologii i Meteorologii (partnerzy – Litewski Instytut Energetyki i Litewska Służba Hydrometeorologiczna) jest finansowany z programu Interreg VI-A Łotwa i Litwa na lata 2021–2027.
„Do tej pory powodzie zatorowe na Litwie były uważane za nieprzewidywalne – brakowało po prostu danych i metod ich przewidywania. W ramach projektu, wykorzystując wieloletnie doświadczenie fińskich ekspertów i opracowaną przez nich metodologię, stworzyliśmy specjalny model formowania się kry w oparciu o analizę danych historycznych. Teraz możemy przewidzieć prawdopodobieństwo i możliwe skutki takich powodzi” – mówi Kriaučiūnienė.
Opracowana metodologia pozwala prognozować powodzie zatorowe na każdej rzece, na której są stacje wodowskazowe dysponujące wystarczającą ilością danych historycznych. Stacje te są na wielu litewskich rzekach, rejestrują poziomy i przepływy wody, a także krę lodową. Na podstawie tych danych można przewidzieć, które obszary zostaną zalane.
„Zgodnie z aktualną prognozą zmian klimatycznych, powodzie rzeczne na Litwie będą w latach 2030–2050 bardziej ekstremalnee niż dotychczas, a później powinny się zmniejszyć. Zgodnie z prognozą zbliża się niebezpieczny okres ze względu na możliwość wystąpienia większych powodzi” – wyjaśnia gł. badaczkaLaboratorium Hydrologii Litewskiego Instytutu Energetyki.
Mapy obszarów zalanych
W przypadku zatorów lodowych zalany obszar jest kilkakrotnie większy niż podczas zwykłej powodzi.
Zgodnie z opracowaną w ramach projektu metodyką przygotowano mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego dla dwóch rzek pilotażowych – Mūšy i Lėvuo. Mapy te są już dostępne dla społeczeństwa.
Ostrzeganie mieszkańców
Model opracowany w ramach projektu ICEREG pozwoli ostrzec mieszkańców przed powodzią zatorową, zanim jeszcze nastąpi. Według Litewskiej Służby Hydrometeorologicznej (LHMT), oznacza to zyskanie czasu i możliwość przygotowania się na sytuację kryzysową, zamiast reagowania dopiero, gdy szkody już zostały wyrządzone.
„System wczesnego ostrzegania pozwoli na wydawanie ostrzeżeń nie tylko wtedy, gdy zator lodowy już się uformował, ale znacznie wcześniej – rejestrując pierwsze niebezpieczne sygnały: nagły wzrost poziomu wody, intensywne tworzenie się kry lub ruch kry lodowej. Informacje te umożliwią zarówno odpowiedzialnym służbom, jak i samym mieszkańcom wcześniejszą reakcję na zbliżające się zagrożenie” – mówi Janina Brastovickytė-Stankevič, gł. specjalistka w Wydziale Prognoz i Ostrzeżeń LHMT.
W 2010 roku powodzie zatorowe na litewskich rzekach wyrządziły gospodarce kraju straty w wysokości 2,8 mln euro. Powodzie te dotknęły obszar o powierzchni 40 tys. hektarów. Były to jedynie powodzie o średnim prawdopodobieństwie wystąpienia. Naukowcy przewidują, że w najbliższej przyszłości możemy doświadczyć znacznie bardziej ekstremalnych powodzi.
Otóż i w tym roku, jak szacuje LHMT, z powodu jednego z najzimniejszych styczniów w tym stuleciu, pokrywy śnieżnej/lodowej i zamarzniętej ziemi może dojść do największej powodzi w ostatnim dziesięcioleciu.
Celem projektu ICEREG jest modelowanie powodzi zatorowych na obszarach zagrożonych na Łotwie i Litwie. Opracowany model zostanie wykorzystany do udoskonalenia istniejącego systemu wczesnego ostrzegania, wykorzystującego informacje o powodziach zatorowych.
