Konferencja robocza Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna” pod hasłem „Edukacja polska na Litwie wobec kolejnych wyzwań” koncentrując się na systemowych, prawnych i strukturalnych problemach polskiego szkolnictwa na Wileńszczyźnie, wywołanych kolejnymi etapami reform edukacyjnych i forsowaniu wprowadzania zmian w szkołach mniejszości narodowych na Litwie, podkreśla, że ratyfikowane przez Republikę Litewską dokumenty międzynarodowe – w szczególności art. 12- 14 Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych oraz art. 14 Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy – gwarantują mniejszościom narodowym prawo do zachowania tożsamości narodowej, nauki języka ojczystego oraz pobierania nauki w tym języku, a nowe akta prawne nie mogą pogarszać nabytych praw mniejszości narodowych.

Konferencja podkreśla, że szkoła polska na Litwie stanowi wartość dla całego Państwa Litewskiego jako przykład edukacji wielojęzycznej, międzykulturowej i obywatelskiej, a szkolnictwo mniejszości narodowych nie stanowi zagrożenia dla integracji państwowej, lecz wzmacnia więź obywatelską z Państwem Litewskim.

Potwierdzając więc priorytetowość wszelkich podejmowanych działań na rzecz dalszego rozwoju szkolnictwa polskiego na Litwie, Konferencja robocza:

– Nadal opowiada się za zachowaniem tradycyjnej szkoły polskiej, w której nauczanie wszystkich przedmiotów w szkole ogólnokształcącej odbywa się w języku ojczystym.
Postuluje stworzenie trwałego mechanizmu ochrony szkolnictwa mniejszości narodowych poprzez odpowiednie zapisy ustawowe gwarantujące ciągłość funkcjonowania szkół z językiem nauczania mniejszości narodowych.

– Wskazuje potrzebę intensyfikacji działań na rzecz szeroko pojętej promocji języka polskiego, ojczystego. Język polski jest fundamentem tożsamości narodowej polskiej społeczności na Litwie. Ograniczenie kontaktu z językiem ojczystym w szkole może prowadzić do osłabienia umiejętności językowych, zmniejszenia zainteresowania kulturą polską oraz stopniowej utraty więzi narodowej. Ograniczanie przestrzeni dla języka polskiego w szkołach osłabia naturalne mechanizmy przekazywania języka, kultury i tradycji młodemu pokoleniu.

– Podkreśla potrzebę wzmacniania nowoczesnego wymiaru języka polskiego w procesie edukacyjnym poprzez rozwój cyfrowych zasobów dydaktycznych w języku polskim, wdrażanie nowych technologii, w tym narzędzi cyfrowych i rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji w edukacji, rozwijanie współpracy szkół z uczelniami wyższymi w Rzeczypospolitej Polskiej oraz wspieranie obecności języka polskiego w mediach kierowanych do młodzieży.

– Podkreśla potrzebę umożliwienia składania dwupoziomowego (podstawowego i rozszerzonego) państwowego egzaminu maturalnego z języka polskiego ojczystego, odpowiednio do obowiązującego w szkołach z litewskim językiem nauczania trybu składania państwowego egzaminu maturalnego z języka litewskiego ojczystego.

– Mając na uwadze wprowadzenie znowelizowanych ogólnych programów nauczania podkreśla konieczność zapewnienia uczniom wszystkich podręczników przedmiotowych w języku ojczystym. Wskazuje, że finansowanie szkół mniejszości narodowych powinno uwzględniać ich specyfikę i dodatkowe potrzeby, w szczególności koszty tłumaczenia i wydawania podręczników, doskonalenia zawodowego kadry pedagogicznej oraz dodatkowego wsparcia językowego uczniów. W związku z tym postuluje zwiększenie finansowania szkół mniejszości narodowych o 25 procent.

– Podkreśla potrzebę nauczania historii Polski poprzez prowadzenie w szkołach zajęć z tego przedmiotu.

– Dążąc do bardzo dobrego opanowania języka litewskiego, państwowego, akcentuje potrzebę przygotowania odpowiednich programów nauczania, podręczników, przeszkolenia nauczycieli lituanistów, podziału klasy na lekcji języka litewskiego na trzy równoległe grupy (zamiast obecnych dwóch).

– Potwierdza potrzebę zgłębiania wiedzy z literatury, historii i kultury litewskiej oraz życia społeczno-politycznego Litwy.

– Zaznacza, że optymalizacja sieci szkół nie może być prowadzona ze szkodą dla dziecka, wbrew założeniom o powszechnej dostępności do nauki. Przy kompletowaniu klas 1-10 w szkołach działających w miejscowościach, gdzie obok siebie funkcjonują szkoły litewskie i mniejszości narodowych ustalany wymóg posiadania liczby uczniów powinien uwzględniać specyfikę szkoły mniejszości narodowej. W szczególności ocena efektywności sieci szkół nie powinna opierać się wyłącznie na jednolitych kryteriach ilościowych, lecz uwzględniać realne uwarunkowania demograficzne i językowe.

– Stwierdza, że w miejscowościach zwarcie zamieszkanych przez mniejszości narodowe należy zachować szkołę lub co najmniej jedną klasę, w której program nauczania na poziomie całej szkoły średniej jest realizowany w języku mniejszości narodowej.

– Wypowiada się za powszechną dostępnością wychowania przedszkolnego oraz świadczenia wykwalifikowanej pomocy w przedszkolnym i wczesnoszkolnym kształceniu dzieci w języku ojczystym.

– Zaznacza potrzebę kształcenia się w języku ojczystym nauczycieli klas początkowych, wychowawców przedszkoli, pedagogów socjalnych i logopedów do pracy w szkołach mniejszości narodowych, a także postuluje wprowadzenie systemu stypendiów dla studentów wybierających kierunki pedagogiczne związane z edukacją w języku polskim, mechanizmów zachęt dla młodych nauczycieli podejmujących pracę w szkołach mniejszości narodowych oraz uznawalności kwalifikacji zawodowych uzyskanych w Rzeczypospolitej Polskiej.

– Popiera dążenia do zapewnienia wszystkim pracownikom oświaty godnych i bezpiecznych warunków pracy na wszystkich poziomach kształcenia dzieci i młodzieży.

– Deklaruje szeroką współpracę z instytucjami państwowymi i rządowymi, samorządowymi w kwestiach dotyczących rozwoju oświaty polskojęzycznej, w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli, zarówno na Litwie jak i w Polsce, w wydawaniu podręczników, pomocy naukowych, organizacji wypoczynku letniego dla dzieci w Polsce i na Litwie.

– Zachęca do zintensyfikowania wśród młodzieży popularyzowania wiedzy o języku, literaturze, historii i kulturze polskiej poprzez organizowanie różnych wydarzeń, debat, konkursów, olimpiad i innych form aktywności.

– Zaznacza potrzebę zgłębiania wśród uczniów znajomości polskiego dziedzictwa historycznego i kulturowego Wileńszczyzny.

– Rodzina odgrywa kluczową rolę w wychowaniu i edukacji dziecka. To rodzice są pierwszymi wychowawcami i mają decydujący wpływ na rozwój językowy, kulturowy i emocjonalny dziecka. Szkoła powinna wspierać rodzinę, a nie zastępować jej rolę.

– Podkreśla znaczącą rolę rodziców w procesie wychowawczym i zwraca się z apelem o ścisłą i aktywną współpracę z placówkami oświatowymi, udział w różnorodnych wydarzeniach lokalnych i rocznicowych, budujących wspólne poczucie polskiej tożsamości narodowej.

– Zaznacza konieczność uświadamiania rodziców o znaczeniu mowy ojczystej w kształtowaniu rozwoju emocjonalnego i umysłowego dziecka w każdym wieku, poczynając od przedszkolnego i wczesnoszkolnego. Rodzice i szkoła muszą wspólnie wzmacniać prestiż języka polskiego. Szczególnego znaczenia nabiera dziś świadome używanie języka polskiego w domu, wspólne czytanie, pielęgnowanie tradycji oraz tworzenie przestrzeni do codziennej komunikacji po polsku.

– Apeluje o szerokie informowanie rodziców o prawie i możliwościach nauczania dzieci w języku ojczystym oraz korzyściach z tego płynących dla rozwoju dziecka. Podkreśla potrzebę aktywnego promowania szkoły polskiej w środowisku lokalnym, eksponowania sukcesów maturzystów i absolwentów takiej szkoły, oraz ich osiągnięć na studiach wyższych oraz w dalszej karierze zawodowej.

Konferencja wyraża przekonanie, że dalszy rozwój edukacji polskiej na Litwie będzie istotnym wkładem w budowanie nowoczesnego, otwartego i spójnego społecznie Państwa Litewskiego, opartego na wzajemnym szacunku, dialogu i poszanowaniu różnorodności kulturowej.