„Józef Montwiłł urodził się 21 marca 1850 r. w majątku Mitianiszki koło miasteczka Szaty (lit. Šėta) na pograniczu obecnych rejonów kiejdańskiego i janowskiego, więc w tym roku obchodzimy 175. rocznicę jego urodzin. Rocznica ta stała się bodźcem do przygotowania współpracując z innymi litewskimi archiwami państwowymi oraz instytucjami pamięci wystawy pt. „Wielki filantrop Józef Montwiłł”, przypominającej współczesnym zasługi tej wybitnej postaci w dziedzinie budownictwa, nauki, sztuki, a zwłaszcza dobroczynności” – napisano we wstępie do wystawy.
Po ukończeniu wileńskiego gimnazjum w 1867 r. J. Montwiłł wyjechał na studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim. W Berlinie i Wiedniu uczęszczał na wykłady z socjologii i ekonomii, a także zgłębiał działalność zachodnich instytucji społecznych, filantropijnych i kulturalnych. Nic więc dziwnego, że po powrocie na Litwę znacząco wstrząsnął zastałe życie społeczne Wilna, pokazując własnym przykładem możliwości pozytywnych działań, o jakich do tej pory nikt nie słyszał. Z inicjatywy J. Montwiłła Wileński Bank Ziemski, którego był dyrektorem, wspierał finansowo budowę kamienic szeregowych – tzw. kolonii – na Nowym Mieście, Pohulance, Śnipiszkach, Rossie i Łukiszkach, a także zakładanie przytułków dla dzieci. Przez niemal trzy dekady był hojnym darczyńcą, działał na rzecz potrzebujących i ubogich.
Prezentowane na wystawie dokumenty można umownie podzielić na trzy zasadnicze grupy. Pierwszą z nich tworzą materiały bezpośrednio związane z postacią JózefaMontwiłła – akt jego chrztu, fotografie i portrety, korespondencja osobista, wizytówki, a także doniesienia o jego śmierci i uroczystościach pogrzebowych, opublikowane w 1911 r. na łamach „Kuriera Wileńskiego“, oraz inne cenne świadectwa jego życia.
Druga grupa dokumentów związana jest z rodziną szlachecką Montwiłłów, kościołem Trójcy Świętej w Szatach oraz majątkiem Mitianiszki. Wśród prezentowanych materiałów są testamenty Andrzeja Montwiłła z 1761 r. (prapradziadka Józefa) oraz Heleny z Dowmontów-Siesickich Montwiłłowej z 1801 r. (prababki Józefa), drzewa genealogiczne rodu Montwiłłów herbu „Kolumna“ oraz dokumenty potwierdzające szlacheckie pochodzenie. Również plany z drugiej połowy XIX w., na których wskazane są posiadłości ziemskie należące do szlachcica Stanisława Montwiłła – ojca Józefa. Wśród eksponowanych dokumentów są fotografie ostatnich właścicieli majątku Mitianiszki – Władysława i Marii z Huszczów Montwiłłów, zesłanych na Syberię w 1940 r.
Dokumenty trzeciej grupy dotyczą kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (franciszkańskiego) i dawnego klasztoru franciszkanów w Wilnie. Po stłumieniu Powstania Styczniowego władze carskie w 1865 r. zamknęły kościół oraz klasztor franciszkanów, lokując w tym miejscu Archiwum Instytucji Publicznych Guberni Wileńskiej, do którego trafiły dokumenty instytucji państwowych z XIX w. (dokumenty przechowywane były tu aż do 1992 r.). Na początku XIX w. klasztor franciszkanów był też sercem dobroczynnych instytucji w Wilnie. Działały tu także założone przez Józefa Montwiłła: Towarzystwo Opieki nad Dziećmi, Stowarzyszenie Sług imienia Św. Zyty, Towarzystwo Opieki nad Ubogimi wraz z bezpłatną jadłodajnią, szpitalem i noclegownią, Towarzystwo Opieki nad Matką i Dzieckiem „Kropla Mleka“ i in. Na wystawie o filantropie Montwille zostały zaprezentowane m.in. zdjęcia kościoła i klasztoru franciszkanów autorstwa znanego fotografa Jana Bułhaka, projekty przytułków dla dzieci przy ulicach Mała Pohulanka i Witebska, przygotowane przez architektów Augusta Klejna i Aleksandra Parczewskiego – podopiecznych Montwiłła.
W 1911 r. w kaplicy Najświętszej Maryi Panny dawnego klasztoru franciszkanów została odsłonięta tablica pamiątkowa ku czci Józefa Montwiłła, zaś w 1932 r. obok kościoła i klasztoru franciszkanów wzniesiono mu pomnik.
Organizatorzy wystawy mają nadzieję, że prezentowane na wystawie dokumenty archiwalne nie tylko zainteresują badaczy osobowości tego wybitnego działacza społecznego i filantropa, który pozostawił trwały ślad w historii Szat i Wilna, ale także zachęcą do zastanowienia się nad własnym wkładem w dobro lokalnej społeczności. I sam Józef Montwiłł mawiał: „Ludzie często narzekają, że świat jest dla nich niesprawiedliwy, ale gdyby dokładnie porównali, co dobrego sami uczynili, z tym, co otrzymali od innych, prawdopodobnie przekonaliby się, że w ostatecznym rozrachunku to oni sami są dłużnikami”.
W czerwcu tego roku w sali ekspozycyjnej i edukacyjnej Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego w Wilnie (ul. Mindaugo 8) została otwarta wystawa stacjonarna, poświęcona Józefowi Montwiłłowi. Obejrzeć ją można do połowy października tego roku.
Wirtualną wystawę można obejrzeć TUTAJ.
